سازه های آبی شوشتر

سازه های آبی شوشتر مجموعه ای از شاهکارهای دوران ساسانیان است که شامل بند میزان، پل‌بند شادروان، قلعه سلاسل، نهرداریون، بندخاک، پل بند لشکر، نهر رقت، بند شراب‌دار، پند بند گرگر، محوطه آبشارهای، نهرگرگر، پل بند ماهی بازان، نهر گرگر، دو پل تک دهنه روی روی نهر داریون است.
مهندسین دوره ساسانی در ساختن این سازه ها از آب به عنوان محرک آسیاب های صنعتی بهره گرفته اند. روش هایی که مهندسین ایرانی برای ساختن این سازه ها به کار برده اند به گفته کارشناسان جهانی نادر و استثنایی است. این سازه ها آب رودخانه کارون را بین تمامی نقاط شهر شوشتر و شهرهای اطراف تقسیم می کرد. در این مجموعه بزرگ، ساختمان آسیاب ها، آبشارها، کانال ها و تونل های عظیم هدایت آب وجود دارد و در عین حال محل هایی برای استراحت و تفریح مردم. در سفرنامه مادام ژان دیولافوا باستان شناس نامدار فرانسوی از این محوطه به عنوان بزرگ ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد شده است.
پیشینه ساخت آسیابها وتونلهای این محوطه به دوره هخامنشی باز می گردد. ساختمان آسیابهای موجود در محوطه قبل از سیل سال1342 اکثراً مربوط به دوره صفوی بوده که در اثر سیل ویران شده است. پی ساختمان آسیابهای مزبور مربوط به دوره ساسانی می باشد که در دوره قاجار مرمت و بازسازی شده است.
این محوطه در جنوب پل بند گرگر و خیابان شریعتی در حد فاصل بین بند گرگر تا بند برج عیار قرار دارد اختلاف ارتفاع سطح این محوطه با خیابان شریعتی در حدود 20 متر می باشد.
راه ورود به این محوطه از طریق ساباط شیبداری از کنار بقعه سید محمد ماهرو می باشد سطح ساباط مذبور 3 متر از سطح خیابان پائین تر می باشد. راه ورودی شمالی به محوطه آسیابها توسط دو دسته پلکان تأمین می شود. 1-پلکان شرقی که معروف به پلکان شاهی است و پلکان دوم که در حال حاضر ورودی اصلی به شمار می رود در گذشته محل ورود احشام به این محوطه بوده است. در کنار این پلکان ایوان بلندی قراردارد که ظاهراً در گذشته برای استراحت آسیابانها ساخته شده است. این پلکان در انتها به محوطه غربی آسیابها وارد می شود.
ساختمانهای موجود در محوطه به سه قسمت تقسیم می شود:
محوطه شرقی: در این محوطه حدوداً 10 آسیاب قرار دارد. که عبارتند از: آسیاب دو برادران، داراب خان، حاج مندل، راتق، دهانه شهر. هرکدام از این آسیابها دارای دو سنگ آسیاب است.آب مورد نیاز این آسیابها علاوه بر تونل دهانه شهر از تونل بلیتی نیز تأمین میشود.

سازه های آبی شوشتر،شوشتر،سازه آبی

تونل دهانه شهر(میراث فرهنگی)

محوطه شمالی: قدمت ساختمانهای موجود در این محوطه نسبت به سایر ابنیه موجود در محوطه کمتر می باشد. در این محوطه علاوه بر آسیابهای خدایی، آسیاب رضا گلاب یا پنیری و آسیابهای رضوان، تأسیسات مربوط به کارخانه برق مستوفی که در سال 1332 ساخته شده،و تلمبه خانه که آب مصرفی شهر را تأمین می کرده استنیز موجود می باشد. آب آسیابهای این محوطه از تونل سه کوره، و آب مورد نیاز کارخانه برق نیز از تونل دهانه شهر تأمین می شود.
محوطه غربی: در این محوطه 21 آسیاب قرارداشته که آب مورد نیاز این آسیابها از تونل سه کوره تأمین می شده است راه ورود به محوطه غربی از طریق پلی موسوم به دوپلون می باشد. آسیابهای این محوطه در دو نوع شیبی و تنوره ای ساخته شده اند.علاوه بر آسیابها، کارخانه یخ جولازاده(1334) و یک تلمبه خانه آب نیز موجود است. در زیر پلکان موجود در محوطه غربی(این پلکان راه ارتباطی بافت قدیم شهر با محوطه غربی بوده است) و بر بام آسیاب موسوم به لوعلی ساختمانی با پلان مربع و سقف گنبدی شکل به سبک آتشکده ها قراردارد که به نمازخانه منسوب می باشد. در انتهای محوطه موسوم به سیکا قرار دارد. که ورود به این اتاقکها از طریق پلکانهایی که در صخره تعبیه شده اند تأمین می شود.

سازه های آبی شوشتر،شوشتر،سازه آبی

سیکا ( میراث فرهنگی )

سازه های آبی شوشتر،شوشتر،سازه آبی

محوطه غربی


کاربردهای محوطه آسیابها

سازه های آبی شوشتر،شوشتر،سازه آبی
آسیاب ها ( میراث فرهنگی)

1-استفاده از نیروی پتانسیل آب برای چرخاندن آسیابها و خرد کردن گندم مورد نیاز شهروندان علاوه بر این در مکان کارخانه ارده کشی و برنج کوبی قرار داشته است.
2-بالا آوردن آب و هدایت آن به سمت زمینهای پایین دست شهر و باغهای اطراف با استفاده از کانالهای موجود در بند گرگر. اسیاب ها (میراث فرهنگی)
3-این محوطه دارای کارکرد صنعتی و مرکز تولید صنایع دستی بوده است.
4-وجود پل بند گرگر در شمال محوطه آبشارها راه ارتباطی میان دزفول و جاده قدیم اهواز بوده است.
5-مهار کنترل حرکات و نوسانات حجم آب مورد نیاز از طریق ایجاد کانال با دهانه متفاوت و زدن دریچه در مسیر برای آبرسانی به شهر و تنظیم آب مورد نیاز آسیابها است.
6-وجود بند گرگر و محوطه عمیق آسیابها بعنوان یک دیواره تدافعی و نظامی در اطراف شهر قرار داشته و باعث یک نوع سد و مانع در مقابل بیگانگان که قصد تعرض به شهر راداشته.
7-وجود تونل های تهویه هوا در جوار صخره ای این محوطه که به خانه های مسکونی اطراف مرتبط بوده و در گرمای طاقت فرسای خوزستان هوای خنک و مطبوع به شبستانهای خانه ها راه پیدا می کند.
آسیابهای موجود در محوطه
آسیابهای موجود در محوطه دونوع می باشند:
1-نوع قدیمی تر که در حال حاضر بلا استفاده هستند آسیابهای نوع شیبی می باشند.
2- آسیابهای نوع تنوره ای.
در آسیاب نوع اول (شیبی) انرژی لازم برای گرداندن چرخهای آسیاب از طریق شیب تأمین می شود. به این صورت که آب توسط کانالهایی به درون یک محوطه که دارای شیب بسیار تندی می باشد سرازیر می شود. در قسمت انتهایی شیب پره های آسیاب قرار دارند که شدت جریان آب باعث چرخاندن پره های آسیاب می شود در این نوع آسیاب به دلیل اینکه دستکها و شفتهای آن به صورت افقی می باشد دارای استهلاک زیادی بوده و مقرون به صرفه نیست.در نتیجه آسیابهای فوق به نوع تنوره ای تبدیل شده است.
آسیاب تنوره ای در این نوع آسیابها آب از کانال با ارتفاع زیاد وارد حفره مدور می شود.و در انتهای حفره یک تونل به قطر 30 الی 40 سانتی متر قرار دارد بعد از خارج شدن آب از حفره با فشار به پروانه های جون برخورد می کند و باعث چرخیدن جون می شود.( این نوع آسیابها در فصل پر آبی کارآیی چندانی ندارند چون آب بالا آمده و مانع کار می شود.)
کانالها و تونلها
قسمت عمده فعالیت آسیابها بر عهده کانالها و تونلهای مجموعه بوده که وظیفه هدایت آب از پشت بند گرگر به محوطه را دارند تا بدین صورت آب از طریق کانالهای فرعی به مصرف آسیابها برسد.
در مجموعه آبشارهای شوشتر سه تونل بزرگ آب بر موجود می باشد. هر سه تونل، آب نهر گرگر را از پشت بند گرگر به درون محوطه آبشارها هدایت می کنند و تعداد زیادی کانال فرعی از این تونل و کانالها پس از ورود آب به محوطه آبشارها از آنها منشعب می شود که به مصارفی همچون گرداندن چرخ آسیابها و آبیاری اراضی پائین دست می رسند.
تونل بُلِیتی: از آنجایی که این تونل از زیر محوطه ای به نام بلیتی عبور می کند به تونل بُلِیتی معروف است. کار این تونل آبرسانی به آسیابهای شرقی محوطه آبشارها از طریق کانالهای فرعی و آبیاری اراضی پائین دست از طریق نرِها (از نظر لغوی کلمه نر از نهر گرفته شده و در اصطلاح تونلهای فرعی کوچکی هستند که ابعاد آنها به اندازه ارتفاع قد و عرض شانه های یک انسان می باشد. نرها که معمولا از کانالها و تونلها منشعب میشوند برای آبیاری اراضی دوردست و آبرسانی به خانه ها بکار برده میشوند.) می باشد. ورودی این تونل در بالاترین ارتفاع از سطح آب رودخانه گرگر واقع شده است و در نهایت، ورودی آن از دو تونل دهانه شهر و سه کوره بالاترمی باشد و این اختلاف سطح باعث شده تا تونل بلیتی بعنوان سرریز دو تونل دیگر عمل کند و فقط در هنگام پرآبی رودخانه گرگر در این تونل آب جاری شود. از تونل بلیتی تعدادی کانال فرعی منشعب می شود که تعدادی ازآنها با مشخصات نِیر و جهت آبیاری اراضی پائین دست و آبرسانی به منازل استفاده می شده، که درحال حاضر تمامی این نیرها مسدود و فقط مسیر یکی از آنها باز می باشد. و تعداد دیگری از این کانالهای فرعی برای گرداندن چرخ آسیابهای ضلع شرقی همانند آسیاب راتق و حاج مندل استفاده می شده اند. بزرگترین خروجی با نام طوف دیدی فقط در سه ماه پر بارندگی یعنی ماههای آذر، دی و بهمن جاری می شود و دیگر خروجی ها با نام های داراب خان و دو برادران در سایر ماهها که تونل آب داشته باشد نیز جاری هستند. تونل بلیتی دارای 17 هواکش یا «سی سرا» است که در طی سالهای اخیر بازگشایی شده اند.
کانال دهانه شهر: سطح کانال دهانه شهر از سطح تونل بلیتی پائین تر و از کانال سه کوره بالاتر می باشد. ورودی این کانال در قسمت شمال شرقی پل بند قرار دارد و به ضلع شرقی محوطه می رسد .
کانال سه کوره: در اصطلاح محلی به راههای ارتباطی که بین شوادانهای منازل مختلف وجود داشته و بعنوان عبور و مرور و ایجاد ارتباط زیرزمینی در فصل گرما بین همسایه ها بکار می رفته کوره گفته می شود. یکی از تونلهای محوطه که از گوشه غربی پل بند گرگر شروع می شود تونل سه کوره است و بدلیل اینکه ورودی آن از سه قسمت تشکیل شده به سه کوره معروف شده است. ورودی این کانال در قسمت شمال غربی پل بند گرگر قراردارد و این کانال با عبور ازقسمت غربی پل بند به ضلع غربی محوطه می رسد که البته در مسیر حرکت خود در زیر پل بند کانالهای انحرافی دارد، که آب را به قسمت شمالی محوطه هدایت می کنند، که این آب برای بکار انداختن آسیابهای شمالی استفاده می شود. بدلیل قرار گرفتن ورودی این کانال در پائین سطح رودخانه، در تمام ماههای سال درآن آب جاری می باشد. خروجی اصلی آن به لوفا (یا حجار) معروف می باشد.(در زبان محلی به آبی که با شدت حرکت کند و تولید موج کند لوف گفته می شود و لوفا در واقع جمع کلمه لوف می باشد). سایر کانالها کار تأمین آب آسیابهای ضلع غربی را که تعداد آنها 20 عدد می باشد انجام می دهند.در مسیر این کانال هواکش های متعدد وجود داشته که امروزه بجز یکی از آنها که در شوادان خانه آقای شرافتمند قرار دارد سایر هواکش ها توسط اهالی مسدود شده اند.

پل های محوطه
در محوطه آسیابها دو پل نسبتاً بزرگ قرار دارد. که اولی «پل بند گرگر» می باشدکه ان را مربوط به دوران ساسانی دانسته اند و پل دوم به نام پل «دو پولون» معروف است که راه ارتباطی با محوطه غربی می باشد و از سازه های آبی هخامنشی است.

سازه های آبی شوشتر،شوشتر،سازه آبی

پل دوپولون(میراث فرهنگی)

ورودی ها
ورودی ها از اجزای اصلی مجموعه به شمار آمده که امکان ایجاد دسترسی به مجموعه را میسر می ساخته، با توجه به سطح پائین مجموعه آسیابها از زمینهای اطراف، ایجاد دسترسی فقط بوسیله پلکان امکان پذیر بوده.
مجموعه ورودی ها از سه ورودی اصلی شمالی، غربی و شرقی تشکیل شده است:
1- ورودی غربی(پلکان غربی): راه دسترسی بافت کهن و منازل اطراف با مجموعه است. با استفاده از این پلکان اهالی منطقه آب شرب مورد نیاز خود را بوسیله مشک تأمین می کرده اند. مشخصه این پلکان استفاده از عوارض طبیعی زمین می باشد. بطوریکه عرض پلکان با توجه به عوارض زمین از 5/1 تا30/2 متر متغییر بوده است. همچنین در آن از قطعه سنگهایی با ابعاد متغییرکه از جنس ماسه سنگ بوده استفاده شده و ملات بکار رفته در پلکان گل و یا مخلوط گل و آهک می باشد.
2-ورودی شمالی(ورودی اصلی): پلکان اصلی در قسمت شمالی با حالتی شیب دار واقع شده است که در گذشته محل عبور احشام باربر بوده است. این پلکانها از زیر ساباط ورودی ضابطون می گذرد(ضابطون به مأمورینی گفته می شد که از طرف حاکم شهر در زیر این ساباط می ایستادند و از صاحبان احشام باربر مالیات دریافت می کردند). یک شاخه پلکان از قسمت شرقی منشعب می شود که به سمت کارخانه برق هدایت می شود .«این پلکان که در سال 1332 درعرض 48 ساعت برای بازدید اختصاصی شاه از کارخانه برق ساخته شده است ، به پلکان شاهی معروف است.»
3-راه ارتباطی ضلع شرقی به بافت شهر: این مسیر که بصورت شیب بوده، بیشتر برای رفت و آمد احشام باربر برای حمل و نقل بار به آسیابهای ضلع شرقی مورد استفاده قرار می گرفته که بمرور زمان بر اثر خاکریزیهای غیر مجاز بصورت شیب نامناسب در آمده است.

ساباط
ساباط، معبرهایی با پوشش طاقدار و تزئینات آجر کاری هستند. در مجموعه آبشارها از دورانهای گذشته دو ساباط موجود بوده:
ساباط ورودی معروف به ساباط ضابطون. وساباطی که در ضلع غربی محوطه و بعد از دوپلون یعنی در محدوده آسیابها قرارداشته است. این ساباط بعنوان استراحتگاه مراجعین به آسیابها استفاده میشده و همزمان با تخریب آسیابها در سالهای اخیر از بین رفت.


محوطه ابشارها در1880 (میراث فرهنگی) محوطه ابشارها در1980(میراث فرهنگی)

منابع :
1. سایت savepasargad.com
2.میراث فرهنگی شوشتر

نویسنده : فرانک ضعیمی / دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه