روش تفسير عقلي

سرویس اندیشه جوان ایرانی به نقل از راسخون؛ بخش مقالات دینی:

روش تفسير عقلي


 

نویسنده: علیرضا آزاد




 

اهمیت روش تفسیر عقلی

روش تفسیر عقلی از جایگاه ویژه ای در میان روش های تفسیر قرآن برخوردار است. توجه به این روش از آن جهت اهمیت دارد که مسئله عقل و وحی و محدوده نفوذ و میزان قابلیت عقل در فهم دین از مباحث پرآشوب و چالش برانگیز حوزه اندیشه دینی است و دین پژوهان با هر مبنا و هدفی، بایستی موضع خود را نسبت به این مهم تعیین کنند. اهمیت این مسئله در تفسیر قرآن بیش از سایر حوزه های دینی است چرا که تعامل عقل و وحی در فرایند فهم قرآن بیش از هر کجا نمود دارد. (1) از طرف دیگر، موضع اندیشمندان در این خصوص، غالباً در ضمن موضع گیریشان نسبت به روش تفسیر عقلی و کم و کیف آن بیان می شود.
این روش مورد توجه مفسران تورات و انجیل نیز بوده است. به عنوان مثال اریستو بولوس تفسیری عقلی بر تورات نوشت. هدف او نشان دادن همسویی کتاب مقدس و حقایق فلسفی بود. (2)
آگوستین قدیس نیز در کوششی متکلمانه به تشریح عقلانی فقراتی از کتاب مقدس پرداخت. روش او شباهت زیادی با روش برخی مفسران اسلامی دارد. (3)
در مجموع باید دانست که اساساً در جهان مسیحیت، پیروان مکتب اسکندریه با تأثیرپذیری از فلسفه یونان بر تفسیر عقلی کتب مقدس تأکید می ورزیدند. (4)

مقصود از روش تفسیر عقلی

با توجه به اختلاف نظرهای موجود در دسته بندی انواع روش ها و اقسام گرایش های تفسیری، تعیین حدود و ثغور این روش و مرز آن با سایر روش های تفسیری و برشمردن گرایش هایی که در ذیل این روش قرار می گیرند، دشوار است.
گاهی از این روش، به عنوان روش تفسیر اجتهادی نام برده می شود و گاهی در ذیل عنوان یکی از اقسام تفسیر به رأی از آن یاد شده و گاهی هم با گرایش فلسفی یکسان انگاشته می شود. (5)
لیکن به نظر می رسد که حداقل می توان تفاسیر کلامی و فلسفی را از مصادیق بارز این روش تفسیری دانست چرا که اساساً علم کلام جهت دفاع عقلی از آموزه های دینی به وجود آمد و بهانه پیدایش آن، اختلاف نظر بر سر فهم فقراتی از آیات الهی بود و علم فلسفه نیز گرچه خاستگاهی متفاوت داشت اما در مهد تمدن اسلامی بالید و تأثیرات عمیقی بر رشته مختلف علوم دینی از جمله تفسیر قرآن گذاشت. هر دوی این علوم چنان که میر سید شریف در حاشیه شرح مطالع می نویسد، متکی بر عقل اند. (6) اما باید توجه داشت که همه نحله های فلسفی و کلامی را نمی توان پیرو روش تفسیر عقلی دانست. چرا که اشاعره کمیت عقل را در بسیاری از امور، لنگ می دانند و می گویند: بسیاری از آنچه قرآن بیان می کند، از سنخ غیبیات است و عقل آدمی به آن راه ندارد. (7) ولی معتزله توجه بیشتری به داده های عقلی می کنند و همین امر در رویکرد ادبی آنان و توجه ویژه شان به مجازها و استعاره های قرآن، اثر گذاشته است. (8) برخی فلاسفه مانند سهروردی نیز بیش از آن که رویکرد عقل به تفسیر قرآن داشته باشند، رویکرد عرفانی دارند. او در این باره می گوید:
این روش را، در مرحله اول، با تلاش و کوشش فکری به دست نیاوردم بلکه از ناحیه دیگری یعنی از ناحیه ذوق و کشف حاصل از ریاضت ها و مجاهدات به آن دست یافتم و پس از دست یابی به آن بود که در مقام حجت و استدلال برآمدم چنان که حتی اگر از حجت و استدلال هم قطع نظر کنم، هیچ عاملی مرا در آن دریافت ها به ��ردید وا نمی دارد. (9)
در ادامه با توضیح دیدگاه های مختلف پیرامون معنای تفسیر عقلی و انواع کاربرد عقل در تفسیر قرآن، مقصود از این روش، بهتر درک خواهد شد.

انواع دیدگاه درباره معنای تفسیر عقلی

دیدگاه های مطرح شده درباره معنای تفسیر عقلی را می توان حول چهار محور اصلی زیر خلاصه کرد:
1. استفاده ابزاری از قراین عقلی در تفسیر: آیة الله مکارم ضمن جانب داری از این دیدگاه می نویسد:
منظور از تفسیر به عقل آن است جهت فهم قرآن و حدیث، از قراین روشن عقلی برای فهم معنای الفاظ و جمله ها که مورد قبول همه خردمندان است، استمداد جوییم. (10)
2. استفاده از عقل به عنوان منبعی برای تفسیر: آیة الله جوادی آملی در تأیید این دیدگاه می نویسد:
یکی از منابع علم تفسیر و اصول بررسی و تحقیق برای دست یابی به معارف قرآنی، عقل برهانی است که از مغالطه، وهم و تخیل محفوظ باشد. (11)
3. برابر انگاری تفسیر عقلی و اجتهادی: آیة الله ایازی ضمن اشاره به این مطلب می نویسد:
اصطلاح تفسیر عقلی- اجتهادی در قبال تفسیر به رأی مذموم ( که بر اساس هوای نفس و بدعت است ) می باشد. و مقصود از آن، روش اجتهادی است که بر اساس قواعد عقلی قطعی در شرح معانی قرآن و تدبّر در مضامین آن و تأمّل در ملازمات بیانی آن، استوار شده است. (12)
4. برابر انگاری تفسیر عقلی و تفسیر به رأی: شیخ خالد عبدالرحمن العلک از جمله نظریه پردازان این دیدگاه است که می گوید:
تفسیر عقلی مقابل تفسیر نقلی است که بر فهم عمیق ... از معنای الفاظ قرآن تکیه می کند. البته بعد از آن که مدلول عبارات قرآنی و دلالت های آن ها را درک کرد. پس تفسیر عقلی بر اجتهاد در فهم نصوص قرآنی و درک مقاصد آن از مدلول ها و دلالت های آیات استوار است. دانشمندان تفسیر عقلی را تفسیر به رأی نام گذاری کرده اند. (13)

پی‌نوشت‌ها:

1. ر.ک: محمدباقر سعیدی روشن، تحلیل زبان قرآن، ص 3-8 و نیز حسن نقی زاده، جایگاه قرآن کریم در فرآیند استنباط فقهی، ص 273.
2. شیرین دخت دقیقیان، پیشینه ای دیگر بر هرمنوتیک، فروردین 1378، برگرفته از:
http://www.iranjewish.com/Essay/Essay59.htm
3. ر.ک: قاسم پورحسن، هرمنوتیک تطبیقی، ص 188-189.
4. ر.ک: رابرت گرنت و دیوید تریسی، تاریخچه مکاتب تفسیری و هرمنوتیکی کتاب مقدس، ص 89-102.
5. محمدعلی رضایی اصفهانی، درسنامه روش ها وگرایش های تفسیری قرآن، ص 175.
6. ر.ک: میرسید شریف، شرح مطالع، مقدمه، ص 15.
7. به عنوان مثال وقتی از مالک بن انس ( 93- 179 ق ) پیرامون معنای « ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ » پرسیدند پاسخ داد: « الاستواء معلوم، الکیفیة مجهولة و الایمان به واجب و السؤال عنه بدعة » ( ابوالفتح محمد شهرستانی، ملل و نحل، ج1، ص 93 ) این مشی اهل حدیث بود که بعدها به صورت اعتدال یافته تری توسط اشاعره دنبال شد. برای آگاهی بیشتر، ر.ک: محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص 54-59.
8. نمونه بارز آن را می توان در تفسیر درة التنزیل و غرة التأویل خطیب اسکافی و کشاف زمخشری ببینید.
9. شهاب الدین سهروردی، حکمه الاشراق، مقدمه، ص 23.
10. ناصر مکارم شیرازی، تفسیر به رأی، ص 38.
11. عبدالله جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج1، ص 169-170.
12. سیدمحمد علی ایازی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص 40.
13. خالد عبدالرحمن العک، اصول التفسیر و قواعده، ص 167.

منبع مقاله :
آزاد، علیرضا؛ (1391)، تفسیر قرآن و هرمنوتیک کلاسیک، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول



 

 


نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه