تصویرسازی کتاب در ایران

تاریخ تصویرگری کتاب در ایران را به حقیقت از اواسط قرن سوم میلادی می‌توان دانست. در این روزگار است که مانی کتاب ارژنگ را برای پیروان باسواد و حتی پیروان بی سواد، همراه با تصاویر، در اختیار مردم آن روزگار می‌گذارد. به غیر از کتاب مانی کتاب‌های اخلاقی و داستانهای مذهبی زرتشتیان به تقلید از ارداویراف نامک اغلب صفحات آن به نقوش و تصاویر مزین است.

نگاهی به تصویرسازی کتاب در ایران

تاریخچه تصویرگری کتاب، در ایران از تاریخ کتاب و تصویرگری در جهان جدا نیست و اهمیت چندان کمتری از سابقه تصویرگری در کتب اروپا و دیگر سرزمین‌ها ندارد.

تاریخ تصویرگری کتاب در ایران را به حقیقت از اواسط قرن سوم میلادی می‌توان دانست. در این روزگار است که مانی کتاب ارژنگ را برای پیروان باسواد و حتی پیروان بی سواد، همراه با تصاویر، در اختیار مردم آن روزگار می‌گذارد. به غیر از کتاب مانی کتاب‌های اخلاقی و داستانهای مذهبی زرتشتیان به تقلید از ارداویراف نامک اغلب صفحات آن به نقوش و تصاویر مزین است.

در دوران عباسیان کتب علمی و افسانه‌ها کم و بیش برای مردم فراهم می‌شد ولی به طور کلی به بنا به قوانین اسلام نشانی از صورتگری وجود نداشت. مقارن با همین ایام کتاب‌های مزین به تصاویر مینیاتور، ‌تأثیر گرفته از سبکهای بیزانی، قیطی و حبشی و سامانی مشاهده شده است. ولی ناگفته نماند که تمامی ذوق هنرمندان معطوف خطاطی و ترسیم اشکال هنری و اسلیمی و انواع خطوط تزئینی می‌شود و اولین کتاب مصور که به کودکان توجه مختصری دارد، کلیله و دمنه است که می‌گویند: «بفرمود تا آن را به نظم در آورد و کلیله و دمنه اندر زبان خرد و بزرگ افتاد، سپس چینیان تصاویری بر آن افزودند تا هر کسی را دیدن و خواندن آن خوش آید.»

بعد از این تاریخ در قرن چهارم به کتاب‌های مصور شاهنامه و شعر بر می‌خوریم. در دوران سلجوقی حدود قرنهای پنجم و ششم مینیاتورسازی، به علت مختصر آرامشی که برقرار شد توسعه یافت.

در قرن ششم خلفای عباسی هم به هنر مینیاتور ایرانی توجه می‌کردند و در این دوران است که مکتب بغداد در نقاشی کتاب‌ها مطرح می‌شود و هم در اینجاست که کتاب‌ها به بهانه نقاشی‌های آنها بیشتر مورد عنایت مردمان آن زمان قرار می‌گیرد. ولی متأسفانه با هجوم مغولان هنر تصویرگری و نقاشی برای مدت مدیدی متوقف شد؛ اما دوباره در زمان نوادگان مغول که همان تیموریان باشند تصویرگری رونق گرفت.

در دوران ایلخانان به لحاظ علاقه ایشان به نقاشی و هنرهای تزئینی تصویرگران ایرانی با آزادی بیشتر به میدان هنرنمایی می‌آیند و به راستی هنر مصورسازی و صفحه‌پردازی روز به روز گسترش پیدا می‌کند.

در اوایل قرن هشتم کم‌کم مکتب تبریز شکل می‌گیرد و منظره پردازی ظریف از خصوصیات بارز آن است و در اواخر این قرن مکتب شیراز مطرح می‌شود که به نوعی مناظر و مزایا را در کارها رعایت می‌کنند. چنانکه تصاویر، دیگر در یک خط نیستند و جنبش و حرکت در این تصاویر دیده می‌شود.

در اوایل قرن نهم است که ما برای اولین بار با نام مصوران کتب، به طور جدی بر می‌خوریم که از جمله مصوران بسیار معروف این دوره بهزاد است که سبک عهد تیموری را به دوره صفوی منتقل می‌کند. در دوران صفویه هنر تصویرگری به اوج ظرافت خود می‌رسد. تصویرگران نامداری مانند رضا عباسی متوفی 1044، از هنرمندان صاحب‌سبک ایران هستند. چنانکه می‌گویند روحی که در کارهای رضا عباسی است، هرگز در کارهای بهزاد نیست.

پس از پایان دوران صفوی تا استقرار کامل قاجاریان تصویرگری در ایران با پیوند بی‌رویه تصویر جانوران و صورت آدمیان در هم آمیختگی ناموزونی را ارائه می‌دهد و این وضع با ورود صنعت چاپ در ایران همراه می‌شود. تأسیس مدرسه دارالفنون در تهران موجب پیدایش کتاب‌های مصوری می‌شود ��ه پس از آن مدارس ابتدایی نیز به تبعیت از دارالفنون به تهیه کتاب‌های مصوری چون تأدیب الاطفال می‌پردازند.

تصویرسازی کتاب کودکان در ایران در دهه سی با نقاشی‌های جعفر تجارتچی، با حالت‌های کاریکاتوری آغاز شد. بعضی ناشران، کتاب‌هایی مثل میکی موس را ترجمه و منتشر کردند. از پیشگامان ادبیات کوکان، مرحوم صبحی بود که قصه‌هایی برای بچه‌ها (قصه‌های روز جمعه رادیو) می‌گفت و منتشر هم می‌شد. عباس یمینی شریف نیز داستان‌هایی برای کودکان کار کرد که به شکل مصور منتشر شد.

تصویرسازی کتاب کودکان در ایران در دهه سی با نقاشی‌های جعفر تجارتچی، با حالت‌های کاریکاتوری آغاز شد. بعضی ناشران، کتاب‌هایی مثل میکی موس را ترجمه و منتشر کردند. از پیشگامان ادبیات کوکان، مرحوم صبحی بود که قصه‌هایی برای بچه‌ها (قصه‌های روز جمعه رادیو) می‌گفت و منتشر هم می‌شد. عباس یمینی شریف نیز داستان‌هایی برای کودکان کار کرد که به شکل مصور منتشر شد.

ادبیات کودک که با مرکزیت تولید کتاب در دهه‌های چهل و پنجاه در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و با تلاش ناشران دیگری چون امیرکبیر، سازمان کتاب‌های جیبی، انتشارات فرانکلین، انتشارات سخن، بنگاه ترجمه و نشر کتاب و انتشارات پدیده همراه بود، پس از وقوع انقلاب به چالشی جدّی و پر افت و خیز دچار گردید.

برخی از ناشران، دچار وقفه‌ای طولانی شدند و برخی دیگر چون انتشارات فرانکلین، برای همیشه از چاپ ادبیات کودک کنار رفتند. طی سالهای آخر دهه 50 کانون پرورش، تحرک چندانی در چاپ کتاب‌های جدید کودکان نداشت، مگر کتاب‌هایی که عمدتاً در سالهای پیشتر از آن برای چاپ آماده شده بود. چاپ کتاب‌هایی چون «پروانه، درخت و جویبار» با تصویرگری جمال خرمی نژاد، «قانون اول» با تصویرگری پرویز کلانتری از نخستین تلاشهای جدی کانون پرورش، در سالهای آغاز انقلاب به شمار می‌رود.

گسترش فعالیت‌های احزاب سیاسی و ظهور دیدگاه‌های نو در تکوین ادبیات از یک طرف و پرداختن به مظاهر ایدئولوژیک از سوی دیگر،‌ ادبیات کودک و نوجوان را تحت‌الشعاع خود قرار داد. در تدوین این کتاب‌ها، معمولا پیش از آنکه به طراحی کتاب تصویرگری، کیفیت چاپ و منطق ادبیاتی آن اهمیت داده شود، ارائه سریع پیام و طرح موضوعات اجتماعی و فرهنگی روز، مورد توجه قرار داشت. در نتیجه بسیاری از کتاب‌ها با تصویرهایی شتابزده و غیرهنرمندانه، حروفچینی غیراستاندارد و گرافیک ابتدایی همراه است. پدیده‌ای که به نظر می‌رسد از ویژگی‌های ناگزیر انقلاب به شمار می‌رود. جدا از آنکه ادبیات دوران انقلاب در طرح موضوعات تازه‌ای چون اختلاف طبقاتی، آرمانگرایی دینی، عدالت اجتماعی، مبارزه برای کسب آزادی و مفاهیمی چون شهادت‌طلبی و انسان دوستی، به فرازهای تازه‌ای دست یافت که پیش از آن در ادبیات کودک ما مرسوم نبود.

بخش نشر، کتاب و کتابخانی جوان ایرانی

منبع:مرور- افسانه درویش / مزدک شکری‌کیانی
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه