انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن

سرویس اندیشه جوان ایرانی به نقل از راسخون؛ بخش مقالات دینی:

 انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن


 

نویسنده: علیرضا آزاد




 

برخی از انواع کاربردهای عقل در تفسیر قرآن مورد استفاده همه مفسران است و برخی کاربردها تنها از سوی فرق و مذاهب خاصی مطرح و دنبال شده است. (1) کاربردهای مورد اتفاق عبارتند از:

1. استفاده از عقل برای درک ضروریات و کسب معرفت های بدیهی:

این معنای عقل برای فریقین پذیرفته شده است و آن را یکی از قراین منفصل فهمِ آیات قرآن می دانند. چون در غیر این صورت، نمی توان هیچ آیه ای را معنا کرد. در قرآن کریم مجازهای عقلی ( اسنادی ) فراوانی وجود دارد و در بیشتر این موارد، قرینه مجاز بودن اسناد، همان معرفت های بدیهی است.

2. استفاده از عقل برای تبیین و توضیح آیات:

عقل در این معنا به تبیین دقیق مفاد برخی از آیات می پردازد. کار عقل در این جا تنظیم مقدمات بر اساس قیاس های منطقی و یا از طریق برهان خُلف است تا به این ترتیب، راهی برای تبیین آیات و یا تشخیص خطاهای منطقی در چینش مقدمات، به دست آید.

3. استفاده از عقل برای استنباط گزاره های نظری:

درباره حجیت عقل به این معنا نیز اختلافی بین فریقین نمی باشد. به جز عده ای که اساساً قائل به عدم جواز تفسیرند، همگان چنین استفاده ای را جایز می دانند. از نظر آن عده ای که قائل به جواز تفسیرند، باید این معنا برای عقل که همان قوه استنباط احکام نظری ( در برابر بدیهی ) از آیات قرآن می باشد، مورد پذیرش واقع شود. در این جا عقل با استفاده از معنای لغت، آیه ها، روایت ها، قراین پیوسته و ناپیوسته کلام به کشف مجهولات می پردازد و با کاوش و استدلال به فهم مراد خداوند از آیه دست می یابد.
دو کاربرد دیگر نیز برای استفاده از عقل در تفسیر قرآن بیان شده که مخصوص اکثریت شیعه و معتزله است و عبارتند از:

1. استفاده از عقل به عنوان قوه ای مستقل در ادراک حسن و قبح ( که در مباحث مربوط به عدل، اسماء و صفات و ... تأثیرگذار است. )

2. استفاده از عقل برای تأویل ظواهر برخی آیات.

در این دو کاربرد اخیر بر خلاف کاربردهای پیشین، عقل صرفاً نقش مصباحی ندارد بلکه به عنوان منبعی مستقل در کنار منابع قرار می گیرد و استنتاج هایش در صورت برخورداری از برهان های قطعی و قیاس های اطمینان بخشی که برگرفته از مقدمات یقینی باشند، می تواند در تفسیر آیات و فهم مراد الهی به کار آید.

تعارض عقل و نقل

تعارض عقل و نقل به دو شکل قابل طرح است:
1. تعارض عقل با آیات قرآن؛
2. تعارض عقل با روایات معصومان (علیهم السلام).
این تعارضات گاهی ابتدایی و ظاهری است و گاه مستقر و واقعی.
هم چنین آموزه های نقلی از حیث عقلی ممکن است به یکی از سه صورت زیر باشند:

1. عقل پذیر:

یعنی آموزه هایی که عقل هم به درستی آن ها حکم می کند.

2. عقل ستیزی:

یعنی آموزه هایی که عقل به عدم درستی آن ها حکم می کند.

3. عقل گریز:

یعنی آموزه هایی که فراتر از قدرت درک عقل است و لذا عقل در مورد جزئیات آن مسکوت می ماند. (2)
از آن جا که ادلّه عقلی گاهی قطعی و گاهی ظنی اند و دلایل نقلی هم گاهی قطعی و گاهی ظنی اند، در صورت بروز تعارض، حالات چهارگانه ای محتمل است که شرح آن در کتاب های مربوط به تفصیل آمده است. (3)

پی‌نوشت‌ها:

1. در این نوشته از این منبع بیشتر بهره گرفته شده است: فتح الله نجارزادگان، تفسیر تطبیقی، ص 131-140.
2. ر.ک: محمدعلی رضایی اصفهانی، درسنامه روش ها و گرایش های تفسیری قرآن، ص 210- 211.
3. ر.ک: همان، ص 212.

منبع مقاله :
آزاد، علیرضا؛ (1391)، تفسیر قرآن و هرمنوتیک کلاسیک، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول



 

 


نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه